Toponymy and Peace ;Place Names for Peace
میدان تجریش، کمتر از یکصد سال پیش «گوگل» خوانده می‌شد و ضلع جنوب غربی آن «آب مقصودبک» نام داشت. «گوگل» به معنای گلهِ‌گاو و کنایه از مرتع مناسب برای چرا و زیست دام — از جمله گاو — می‌باشد.
«دره‌رود» شمیران — رودخانه دربند یا دربندرود — که از دامنه جنوبی کوه توچال و از آبخیزی به نام «سربند» جاری می‌شود، از همین «گوگل» عبور می‌کرد. مقصد نهایی آب دربند، «گَلبند/گلبندک»؛ یعنی زاویه شمال غربی بازار تهران بود. گلبندک را تهرانیان «گلوبندک» می‌خوانند؛ آن‌گونه که سرپلک را نیز «سرپولک» می‌گویند. دو حرف «واو» و «کاف» از جمله حروفی هستند که به زیبایی، روانی و ملاحت نهفته در لهجه اصیل تهرونی می‌افزایند.
«بند» در جاینام‌شناسی، علاوه بر کوه و دیواره سنگی، به معنای سد و آب‌بند نیز می‌باشد و گاه آب را به ذهن متبادر می‌سازد؛ چنان‌که ضرب‌المثل «بند را آب دادن» نیز تا حدودی این معنا را تأیید می‌کند. بنا بر این، سه واژه «سربند»، «دربند» و «گلبند» در سلسله‌نام‌های هوشمندانه جاینام‌شناسی ایران، با عنایت به عوارض زمین و به‌ویژه میزان ارتفاع از سطح دریا، در سه اقلیم کوهستان، کوهپایه و دشتِ تهران، به زیبایی قابل درک هستند.
پیشوندهای مکان‌سازِ سر، در، گل، ور، بر، پر در جاینام‌شناسی سراسر ایران، به‌ویژه در سراسر رشته‌کوه البرز، با شمارگان فراوان به کار رفته‌اند؛ مانند:
- سرگاه، درده، گل‌کوه، ورکلو، برغان، پراچان.
این سه واژه (سربند، دربند و گلبند) را می‌توان با اندکی اغماض، نماد سه حوضه مهم در مدیریت منابع آب، یعنی «آبخیز»، «آبریز» و «آبخوان» قلمداد کرد.
تهران قدیم حول همین رودخانه شکل گرفت. این رودخانه زیبا، شریان حیاتی تهران قدیم بود و حجم آب جاری در دیگر رودخانه‌های مرکزی تهران همچون گلابدره در شرق و ولنجک در غرب، کمتر از این رود بود.
دربند در طی مسیر خود تا گلبند — و تا اینکه در «پاچنار» به پای آن چنار کهنسال ریخته و خبر سلامتی و بالندگی چنار تجریش را به وی اعلام کند (و خدا را چه دیدی، دیگر خبرها و اسرار پوشیده از ما را):
راز را جز راز‌دان انباز نیست
راز اندر گوشِ منکر، راز نیست
این رود زلالِ رازآلود، در مسیر کوه، کوهستان و دشتِ خود، از زمین‌های آبرفتی عبور می‌کرد که حتی نامشان نیز ریشه در آب داشت: چشمه مقصودبک، یخچال، آبشار و سنگلج (سنگ‌رج) از جمله این نام‌ها می‌باشند.
رودخانه دربند از مقصودبک تا حوالی پل صدر به صورت روباز و از صدر تا میرداماد و همچنین مسافت‌های دیگری در پایین‌دست، از طریق کانال سرپوشیده می‌گذرد. آب گلابدره نیز که از امامزاده قاسم به سوی دزاشیب جاری است، توسط کانالی از ابتدای خیابان نیاوران به رودخانه تجریش منتقل می‌گردد. برخی کارشناسان، همین دستکاری در بستر طبیعی و انحراف مسیر رودخانه را از دلایل عمده برجا ماندن خسارت شدید در سیل سال ۱۳۶۶ برمی‌شمرند. اساساً کارشناسان محیط‌زیست، هرگونه انتقال آب (درون و برون‌حوضه‌ای) و تغییر بستر و شکل حوضه‌های طبیعی را به ضرر اکوسیستم ارزیابی کرده و آن را به شدت نهی می‌کنند.
منطقه گران‌قیمت الهیه و خیابان معروف فرشته — واقع در مثلث پارک‌وی، سرپل تجریش و پل رومی — در همین محدوده قرار دارد. جالب آنکه «پل رومی» بر روی رودخانه مقصودبک احداث شده و دو کرانه این دره‌رود، یعنی الهیه را به زرکنده واقع در ضلع غربی خیابان شمیران وصل می‌کند.
مؤسسه لغت‌نامه دهخدا و چند مرکز علمی‌پژوهشی مرتبط با آن — که بخشی از زمین‌های اهدایی شادروان محمود افشار یزدی (پدر زنده‌یاد استاد ایرج افشار) به منظور انجام تحقیقات مرتبط با ایران و ایران‌شناسی است — نیز در همین محدوده واقع شده‌اند؛ محلی که همواره بوی فرهنگ، خرد و اصالت و البته صلح می‌دهد.
دکتر مهراب رجبی، نویسنده، البرز پژوه و رئیس بنیاد ایران‌شناسی شعبه البرز
شمیران — ۴ آبان ۱۴۰۵
