Toponymy and peace
آیا نام‌ها تنها برچسب‌هایی برای شناسایی مکان هستند؟ یا نشانی از نگاه انسان به محیطی که در آن زندگی می‌کند؟ در جاینام‌شناسی، واکاوی هر نام، حافظهٔ تمدن، بهرهٔ اقتصادی، و شیوهٔ همزیستی انسان با زمین و حیوان را آشکار می‌کند. این نوشته، پرسمان صلح را از همین منزلِ ساده آغاز می‌کند. صلح، پیش از آنکه میان انسان و انسان باشد، در نگهبانی از پیوندِ انسان با طبیعت است
در یادداشت پیشین، با عنوان «سربند، دربند و گلبند»، گفته شد که کمتر از یکصد سال پیش، میدان تجریش در تهران-شمیران، «گوگَل» نام داشت، به معنای مرتع، محل اجتماع و استراحت دام، یعنی گاو. در همان مقاله، همین الگو در گسترهٔ البرز نیز دیده می‌شود: «گوکِش» (کِش به فتح کاف) به معنای دامنهٔ با شیب ملایم، کنایه از مرتع.
در جاینام‌شناسی ایران، و به احتمال فراوان جهان، سه عنصر آب، گیاه و حیوان بیشترین فراوانی و پرشمارترین جاینام را از آنِ خود کرده‌اند. این پدیده، خود گواهی است بر عظمت طبیعت، بر ارتباط معنادار انسان با گیاه و حیوان، و بر اهمیت محیط زیست و ضرورت تلاش بی‌وقفه برای حفاظت از آن.
در میان حیوانات، این‌ها بیشترین تکرار را در جاینام‌ها دارند:
گاو، اسب، شتر، میش، بز، شاهین، کبک، کبوتر، مرغ (و دیگر پرندگان)، گرگ، خرس، روباه، سگ، مار، شیر، پلنگ، مگس (زنبور عسل) و ماهی.
و به گمان من، در این میان گاو — با نگارش و تلفظ باستانی/البرزیِ آن، یعنی «گو» — پرشمارترین باشد.
گاو واقعاً حیوانی سودمند بوده و در سیر تمدن بشری نقشی ویژه داشته است. افزون بر کاویدن و شخم زدن زمین، و حتی حمل بار در کشاورزی و دامداری، همه چیزِ این حیوان پر ارزش بوده و به کار می‌آید: شیر، گوشت، پوست، پشم، استخوان، کود و حتی سُم و شاخ.
از همین رو، در جاینامِ متعددی — به‌ویژه بیرون از مناطق مسکونی و عمدتاً در کوه، دشت و مرتع — نام این حیوان به کار گرفته شده است:
گوچال، گودشت، گو پشته، گوتخته، گوسر، گوبار، گوباره (بیشتر منسوب به گاومیش)، گوخُس (مکان خوابیدن گاو)، گوکَش (دربه‌طور مکرر، هنگام خواب‌گاه) و گولان (لانه و خانهٔ گاو).
و حتی گفته شده است:
گوسفند/گوسپند، از “گو” و “سپنتای” اوستایی به معنای مقدس و پاک، کنایه از حیوان اهلی سودمند.
گوساله، از “گو” و “سال”، به معنای گاو یک‌ساله.
حدود یک دهه پیش، پس از انتشار کتابم با عنوان «گل و گاو و گروسیوس»، پی بردم که اکسفورد — شهر و دانشگاه نامور در انگلستان — به معنای گذرگاه گاو است. همچنین اژه، دریای شناخته در ترکیه/استانبول که دریای سیاه را به دریای مرمره می‌پیوندد، همین معنا را دارد.
و احتمالاً دهها و صدها جاینام دیگر در سطح عالم.
و از همین روست که در پایان با هدف دوستی و برادری عالمیان، با افتخار می‌گویم: هیچ نقطه‌ای در جهان از یکدیگر چندان فاصله‌ای نداشته و از البرز و ایران، خیلی دور نیست و هیچ نامی، اگر درست خوانده شود، از صلح.
با سپاس و احترام
کرج -دکتر مهراب رجبی، نویسنده، البرز پژوه و رئیس بنیاد ایران‌شناسی شعبه البرز
آبانماه ۱۴۰۵
