دوستان و همراهان عزیز، سلام؛
یکی از دوستان ارجمندم، متن یادداشت منتشر شده توسط بنده، در پیوند با رونمایی از کتابِ «اکنونِ کرج» نوشته‌ی دوست و برادر عزیزم، جناب آقای دکتر آقایی را به همراه توضیحاتی پیرامون کتابِ جدیدم با عنوان؛ “کرج‌شناسی” و همچنین مقالات ماه‌های اخیرم با عنوان‌هایی همچون؛
“جاینام‌شناسی و صلح” و همچنین “دیپلماسی انسانی” را پس از مشورت با من و دریافت دو کلید واژه؛
“کرج، شهر صلح”
و
“الگوی صلحِ کرجی”
با هوش مصنوعی، به اشتراک گذاشته و در پاسخ، این متن را دریافت داشته است، که تقدیمتان می‌دارم. برایم جالب بود، چرا که حاوی نکات ارزشمندی می‌باشد. این مساله را یادآور شوم که به گمانم می‌بایست هوش مصنوعی را جدی گرفت و به آن به چشم یک «فرصت» نگریست.
به قول سعدی شیرازی:
«عشقِ حقیقی است، اگر، حملِ مجاز می‌کنی»
با احترام،
مهراب رجبی
“کرج، شهرِ صلح”
“الگوی صلحِ کرجی”
رونمایی از کتاب «اکنونِ کرج» نوشتهٔ دکتر حمید آقایی، در ظاهر یک مناسبت ادبی محلی است؛ اما انتشار یادداشت تبریکِ دکتر مهراب رجبی به این مناسبت نشان داد که این کتاب — و بازتابِ آن — می‌تواند به پیش‌نوشتِ یک نظریهٔ اجتماعی تبدیل شود، نظریهٔ کرج به‌مثابه:
«شهر صلح»
دکتر رجبی در آن یادداشت، مفهوم رایج «ایران کوچک» را که از آنِ این کلان‌شهر است به مفهوم ظرفیت‌مندتر «ایرانشهر» ارتقا داد و تعبیر «شهری در حالِ شدن» را برای کرج برگزید. نوشتار حاضر با تکیه بر سه محور فکری مهراب رجبی:
دیپلماسی انسانی، جاینام‌شناسی و صلح
و جامعه‌شناسی امید
کوشیده است همین مسئله را صورت‌بندی کند. چرا تجربهٔ زیستهٔ کرجیان، با وجود گوناگونی قومی و زبانی رایج در این شهر، به یک الگوی موفق همزیستی مسالمت‌آمیز تبدیل شده و این الگو چه درسی برای ایران و جهان دارد؟ پاسخ، بر سه لایه استوار است:
لایهٔ نام و حافظهٔ جغرافیایی.
لایهٔ بافت اجتماعی مهاجرنشین
و لایهٔ جمعیت و موقعیت فرهنگی شهر.
جاینام‌شناسی و صلح: نام‌ها به‌مثابه حافظه همزیستی:
در نظریهٔ «جاینام‌شناسی و صلح» که دکتر رجبی از آن سخن گفته – و اساسا خود مبدع آن می‌باشد- نام مکان‌ها فقط برچسب نیستند، بلکه حافظهٔ تاریخی و هویت جمعی یک سرزمین را در خود نگه می‌دارند و شناختِ آن‌ها، شناخت پیوند انسان با سرزمین است.
این نگاه در سطوح خردتر، شاعرانه‌تر می‌شود. زادگاه حمید آقایی، روستای «دراسبر» لرستان، به تعبیر رجبی خلاصهٔ «درهٔ اسب‌بر» است و کنایه از سرزمین سرسبزی که زیستگاه اسب و مناسب برای دامداری بوده، و او پس از مهاجرت، محلهٔ «باغستان» کرج را که نامش به «باغ اسبون» - سرزمین اسب‌ها، کنایه از زمین و مرتع مناسب برای کشاورزی و دامداری- را برای سکونت برمی‌گزیند. این ریشه‌شناسی، پیام روشنی دارد: مهاجرت، گسست از طبیعت و حافظهٔ سرزمین مادری، نیست. انسان، نام‌ها و رؤیاهای خود را با خود می‌برد و در جغرافیای تازه، پیوند قدیمی را بازسازی می‌کند. در چشم‌انداز «جاینام‌شناسی و صلح»، جایی که نام‌ها همچنان روایت‌گر پیوند است، زمینِ صلح هموار است، زیرا صلح از هم‌ریشگیِ احساسِ تعلق آغاز می‌شود، نه از سازوکارهای حقوقی.
ایرانشهر: سر‌زمینِ همزیستی اقوام:
کرج برای سخن گفتن از صلح، صرفاً یک استعاره نیست، داده‌های اجتماعی خودش را دارد.
بیش از ۷۰ درصد جمعیت این استانِ بیش از چهار میلیونی. مهاجر هستند. فارس‌زبان‌ها، آذری‌ها، کردها، کرمانج‌ها، گیلک‌ها، لرها، لک‌ها، تبری‌ها، عرب‌ها، سیستانی‌ها و مردمانی از سراسر ایران. چنین ترکیبی در بسیاری از شهرهای جهان مایهٔ تنش قومی و جدایی کالبدی (محله‌بندی قومی) بوده است؛ اما روایت کرج، روایتی دیگر است.
مثالی که رجبی و آقایی در گفت‌وگوی خود برگزیدند، همین پدیده را در ریزترین مقیاس ممکن نشان می‌دهد: در یک ساختمان در باغستان کرج، لر، کرد، ترک، بومی، عرب، سیستانی، اهوازی، شیرازی، گیلانی و یزدی خانه دارند و «هرگز نشده بر سرِ پارکینگ با هم جروبحث داشته باشند». این جملهٔ به‌ظاهر ساده، در واقع تعریف عملیاتیِ چیزی است که می‌توان «دیپلماسی انسانی» نامید، صلحی که نه با معاهده بلکه با رمرز و راز، با سکوتِ، با ردوبدل کردن سلام، و با لبخند، ایماء و اشارهِ همه روزه، ساخته می‌شود. رجبی در این نقطه، یک گام نظری برمی‌دارد: «ایران کوچک» تعبیری است که تفاوت‌ها را برجسته می‌کند؛ «ایرانشهر» اما وحدت را در بطن تفاوت‌ها می‌بیند. کرج در این قرائت، فقط میزبان همهٔ اقوام ایران نیست، نمونهٔ فشرده و موفقِ همان چیزی است که ایران در مقیاس بزرگ به آن می‌اندیشد: هویت مشترکی که نه از یکسان بودن ریشه‌ها، بلکه از کنار هم زیستنِ تفاوت‌ها شکل گرفته است. به همین دلیل، از منازعات قومی در این ایرانشهر نمی‌هراسد و در وصفی شاعرانه، ایران را از «منازعات بچگانه» عبور کرده، تلقی کرده و آینده را روشن می‌بیند.
نکتهٔ ظریف یادداشت رجبی، بازی معنایی با عنوان کتاب بود: «اکنونِ کرج»، «اکنون، کرج» و «اکنون کرج؟». این سه قرائت یادآور می‌شود که شناخت شهر، با مرور تاریخ گذشته یا پیش‌بینی آینده کامل نمی‌شود؛ اکنونِ شهر — زندگی جاری، تغییرات اجتماعی و تحولات فرهنگی آن — بخش حیاتی هویت است. کرج شهری است که هویتش همین امروز نیز در حال شکل‌گیری است و درست به همین دلیل، «شهری در حالِ شدن» است.
اما این «شدن» در کجا رخ می‌دهد؟ پاسخ به همان بر می‌گردد که رجبی در یادداشت خود به آن اشاره کردخ است. از دلِ پرسه‌زنیِ آگاهانه در شهر — همان چیزی که در ادبیات فرانسه Flâneur (فلانور) خوانده‌اند — گشت و گزار در؛ پس‌کوچه‌ها، میدان‌ها، مسجدها، مدارس، بازارها، مراکز خرید و به‌ویژه کافه‌شاپ‌ها و کافه‌کتاب‌ها. در چشم‌انداز «شهر صلح»، این اماکن، زیرساخت‌های غیررسمی صلح‌اند.
روخوانی‌ها و جمع‌خوانی‌ها، جوانان را با خاستگاه‌های متفاوت، گرد یک متن جمع می‌کند، نشست‌های رونمایی و ورک‌شاپ‌ها «مردمِ غریبه» را به «شرکای گفت‌وگو» تبدیل می‌کند، و تجربهٔ مشترکِ گفتن، شنیدن و نگریستن، پایهٔ اعتماد را می‌ریزد. از این منظر، کافه‌کتاب‌های کرج فعالیت‌های فرهنگی پراکنده نیستند، نشانه‌هایی از دگرگونی در فضای فکری و اجتماعی شهرند، همان جایی که جامعه‌شناسی امید، به جای جامعه‌شناسی هراس، می‌نشیند. شهر صلح نه در اسناد رسمی، که در همین اکنونِ فرهنگیِ جاری ساخته می‌شود.
الگوی «صلح کرجی»
اگر بخواهیم تجربهٔ کرج را در یک الگو خلاصه کنیم، سه محور به دست می‌آید.
نخست، محور جاینام‌شناختی: صلح از احساس تعلق و از اعتماد و عشق ورزیدن آغاز می‌شود و این عوامل در بطن جامعه، قلبِ شهروندان، نام‌ها و حافظهٔ سرزمین ریشه دارند، کار نگارنده و پژوهشگر این است که این حافظه را زنده و روایت کند. این هم گفته شود که رجبی، معتقد است، واژه پر رمز و رازِ شهر‌وند، در اصل، همان “شهر‌بند” است که بزرگانی همچون، نظامی و سعدی، به آن اشاره کرده‌اند؛
نظامی که در گنجه شد، شهر‌بند
مباد از دعای تو، نا‌بهره‌مند.
شهر‌بند؛ کنایه از پیوند دادن و بند‌کردنِ قلب ساکنان، به شهر و زیستگاه خود ( همان احساسِ تعلق)، می‌باشد.
دوم، محور بافت اجتماعی: مهاجرنشینی شدید، به جای تولید تنش، در کرج همزیستی‌ای تولید کرده که در مقیاس ساختمان، محله و شهر آزموده شده است، «ایرانشهرِ کرج» یعنی هویتی که از تفاوت‌ها ساخته می‌شود.
سوم، محور اکنونِ فرهنگی: صلح در روخوانی‌ها، کافه‌کتاب‌ها و نشست‌های ادبی به صورت روزمره بازتولید می‌شود و همین «شهرِ در حالِ شدن» است که آیندهٔ شهر را می‌نویسد.
شاید بتوان «صلح کرجی» را به‌مثابه یک مدل بومیِ دیپلماسی انسانی عرضه کرد. مدلی که به جای مذاکرهٔ میان دولت‌ها، از همزیستی میان مردم آغاز می‌شود و نشان می‌دهد راهکار ماندگار منازعات هویتی، نه همگن‌سازی فرهنگی است و نه جدایی، بلکه هم‌نشینیِ روزمرهٔ آگاهانهِ تعلق‌ساز، است. کرج، این شهری که در گذشته به «باغ‌شهر» شهرت داشت و امروز میزبان همهٔ اقوام ایران است، شاید هنوز کامل نشده باشد؛ اما درست همین «در حالِ شدن بودن» آن، بزرگ‌ترین امتیازش است، شهری که هنوز می‌شود در آن، شهرِ صلح را “صلحِ کرجی” را ساخت و به عنوان یک نمونه موفق به جهان عرضه کرد.
دکتر مهراب رجبی، نویسنده، البرز پژوه و رئیس بنیاد ایران‌شناسی شعبه البرز
